GIYASEDDİN CEMŞİD KAŞİ hakkında bilgi, ansiklopedik kaynak. Nedir, kimdir, nerededir, nasıl çalışır, nedenler, ne zaman sorularına cevap arayanlara, gıyaseddin cemşid kaşi hakkında bilgi.
On dördüncü ve on beşinci yüzyıllarda yaşamış, ondalık kesirleri ilk defa kullanan büyük Müslüman-Türk matematik ve astronomi alimi. İsmi, Cemşid bin Mes’ud bin Mahmud et-Tabib el-Kaşi olup, lakabı Gıyaseddin’dir. On dördüncü asrın sonlarına doğru Kaş şehrinde doğdu. Uluğ Bey Ziyci adlı eserin önsözünde, 1429 (H.833) senesinin sonbaharında Semerkand’da öldüğü bildirilmektedir. 62 Gıyaseddin Cemşid, ilk tahsiline Kaş’ta başladı. Babası zamanın önde gelen din ve fen alimlerindendi. Önce sarf, nahiv ve fıkıh ilmini öğrendi. Fıkıh ilminde söz sahibi oldu. Mantık, belagat, matematik ve astronomi ilimlerini tam manasıyla tahsil etti. İlim aşkına uzun süren seyahatlere çıkar ve azimle çalışırdı. 1416 senesinde Karakoyunlu Sultanı İskender’in hizmetinde bulundu. Uluğ Bey tarafından Semerkand’a davet edildi. Kurduğu rasathanenin müdürlüğüne getirildi. Cemşid, önce Nasirüddin Tusi’nin eserlerini inceledi. Kutbüddin Şirazi’nin eserlerini tedkik ederek, ziyadesiyle istifade etti. Meraga’da yapılan rasathanede çalışarak, astronomi cetvellerini (ziycleri) yeniden düzenleyip ortaya koydu. Böylece astronomide yeni ufukların açılmasını sağladı. Yıldız cedvellerini, yeryüzünden uzaklıklarını, güneş ve ay tutulması hesaplarını, bunların hesaplanmasında kullanılacak olan Tabak-ül-Menatık adlı aletin yapılış ve kullanılışını izah etti. Avrupalı ilim tarihçileri, yıldızların ve gezegenlerin yörüngelerinin daire şeklinde olmayıp, elips şeklinde olduğunun keşfini Kepler’in başarılarından sayarlar. Halbuki ondan yüz sene önce Gıyaseddin Cemşid, bu ilmi hakikatı Nüzhet-ül-Hadaik adlı eserinde izah etmiş ve ortaya koymuştur. İlmi çalışmaları ve dirayetiyle fen ilimlerinde araştırma, gözlem ve deney usulünün gelişmesini sağladı. 1406, 1407 ve 1408 seneleri için ay tutulmasının hesaplamalarını gayet hassas olarak yaptı. Ayın ve Utarid’in yörüngelerinin eliptik düzlemde olduğunu açıkça isbat etti. Böylece Kepler’in bunu kendine mal etme iddiası geçersiz ve asılsız kaldı. Gıyaseddin Kaşi, astronominin yanında ilmi çalışmalarını daha çok matematik alanında yoğunlaştırdı. Ondalık kesirleri ilk defa kullandı. Halbuki, ondalık kesirlerin keşfi, Simon Stefan’a atfediliyordu. 1948 senesinde Alman bilim tarihçisi Pouluckey yaptığı araştırmalar sonucu, ondalık kesirlerin asıl kaşifinin Gıyaseddin Cemşid olduğunu ispatladı ve ilim alemine kabul ettirdi. Cemşid, Simon Stefan’dan yüz altmış sene önce yaşamıştır. O, ondalık sayılar üzerinde dört işlemi uyguladı. Avrupa’da ise, bu sistem ancak 16. asırdan sonra kullanılabildi. Bu konudan bahseden Risalet-ül-Muhitiyye adlı eserinde, daire çevresi ile yarıçap arasındaki oranı çok açık bir şekilde göstermiştir. Ondalık sayılarda virgül işareti kullanmadan, sayının tam kısmı üzerine sıhah (tam sayı) kelimesini koymak suretiyle sayının tam kısmının, ondalık kısmından ayrıldığı ilk defa bu eserde görülür. Onun bulduğu bu değer, kendinden önceki matematikçilerin bulduğu değerden daha doğrudur. Ticari hesaba dair eserinde ise ondalık kesirlerde o, sıhah tabirleri yerine virgül kullanmıştır. Cemşid, aritmetikle ilgili çalışmalarının yanında cebirde, yüksek dereceden denklemlerin yaklaşık çözümlerini yaptı. 1427 senesinde tamamlayıp Uluğ Beye sunduğu Miftah-ül-Hesab adlı eserinde herhangi bir dereceden kök alma yollarını hesapladı. Binom açılımı olarak matematikte bilinen formülden istifade edilerek gerçekleştirilen bu kök alma işlemlerinin keşfi, batı aleminde Newton’a atfediliyorsa da bunu Newton’dan üç asır önce Cemşid’in bulduğunu ve ilk defa binomial denklemleri çözdüğünü Derek Stewart, Sources of Mathematics adlı eserinde ilim dünyasına açıklamıştır. Cemşid, trigonometri üzerinde yaptığı çalışmalar sonucu sinüs cetvellerini hazırladı ve bunu üçüncü dereceden trigonometrik denklemlerin çözümünde kullandı. Düzlem trigonometrinin temel formüllerinden olan; sin3A=3sinA-4sin3A formülünün adı birçok trigonometri kitaplarında Cemşid-ül-Kaşi eşitliği olarak belirtilmektedir. Trigonometri alanında diğer bir başarısı da ’pi’ sayısının gerçek değerini çok hassas bir şekilde hesaplamış olmasıdır. Eserleri: Gıyaseddin Cemşid, matematik ve astronomi alanında birçok eser yazdı. Yazdığı kitaplar, bilhassa 16. ve 17. asırda devrin ünlü ilim adamları tarafından incelendi. Haklarında uzun makaleler yazıldı. Bunun yanında eserleri, ilim adamları tarafından uzun seneler temel müracaat kitabı olarak kullanıldı. Eserlerinden bilinenleri şunlardır: Risalet-ül-Muhitiyye: Ondalık sayılarla ilgili kurallara ve pi sayısının değerine bu eserinde yer verdi. Arapça yazılan eser, İstanbul ve dünyanın birçok kütüphanesinde mevcuttur. Çeşitli yabancı dillere tercüme edilmiştir. Kitabu Miftah-il-Hisab (Hesap Anahtarı): Bir mukaddime ile beş bölümden meydana gelen eserin, birinci bölümünde tam sayılarla hesaplama, ikinci bölümünde kesirli sayılarla hesaplar, üçüncü bölümünde astronomide kullanılan hesaplar, dördüncü bölümünde topografik alan hesapları, beşinci bölümünde ise bilinmiyenli hesaplar anlatılmaktadır. Risalet-ül-Kemaliyye veya Süllem-üs-Sem’a (Göğün Dereceleri): Gök cisimlerinin dünyadan uzaklığı, büyüklükleri ve boyutlarından bahseden bu eser, Mustafa Zeki tarafından Türkçeye tercüme edilmiştir. Yazma nüshaları İstanbul ve Avrupa kütüphanelerinde bulunmaktadır. Kitabu Ziyc-il-Hakani fi Tekmili Ziyc-il-İlhani: Nasirüddin Tusi’nin yazdığı Ziyc-il-İlhani adlı eserde incelenen yıldızların koordinatlarını kendi rasadlarına göre düzeltmiş ve tamamlamıştır. Nüzhet-ül-Hadaik: Kendi bulduğu Tabak-ül-Menatık adlı bir rasat aletinden bahseder. Ayrıca enlem, gök cisimlerinin dünyadan uzaklıklarını, ay ve güneş tutulmaları ile ilgili bilgileri ihtiva eder. Diğer eserlerinin bazıları da şunlardır: 1) Risaletün fil-Hisab (Matematik), 2) Risaletün fil-Hendese (Geometri), 3) Kitabün fi İlm-il- Hey’et (Astronomi), 4) Risalet-ül-Ceyb vel-Veter (Cebir), 5) Risaletün fil- Mesahat, 6) Risaletün an İhlilci’l-Kamer ve Utarid, 7) Risale fi Ma’rifet-it-Tedahul vet-Teşaruk vet-Tebayün, 8) Makale an Hisab-il-Müneccimin, 9) Risaletün-Nakaşa fiha el-Cezur-us-Samm (Binom Teoremleri Hakkında). 97 Gıyaseddin Cemşid zamanında; Bursalı Kadızade Rumi, Uluğ Bey, Ali Kuşçu ve çağdaşlarının yaptıkları çalışmalar sonucu astronomi ve matematik ilimlerinde yüksek bir seviyeye varıldı. Özellikle Semerkand şehri alim ve veliler ordusunun toplandığı muhteşem bir kültür sitesi haline gelmişti. Bu alimlerin gayret ve çalışmaları o kadar yüksek ve ileri dereceye ulaşmıştı ki, batı ilim dünyası bu seviyeye ancak on yedinci asrın sonlarında ulaşabilmiştir.