MAHKEME hakkında bilgi, ansiklopedik kaynak. Nedir, kimdir, nerededir, nasıl çalışır, nedenler, ne zaman sorularına cevap arayanlara, mahkeme hakkında bilgi.
Alm. Gericht (-shof m.) (n), Fr. Tribunal (m.), cour (f), İng. Court of justice. Hüküm verilen yargı yapılan yer. Bir hakimin veya birlikte karar veren hakimlerin yargı görevini yerine getirdikleri mercii. Yargı kuvvetini kullanarak kazai tasarrufta bulunan resmi makamların hepsi. Davaların görülüp karara bağlandığı yer; hüküm verme yeri. Mahkeme kelimesi, Arapça ’hüküm’ kelimesinden türemiştir. Lügatte, ’hüküm verilen yer’ manalarında kullanılmaktadır.
Türk Hukukunda mahkeme teşkilatı, 8 Nisan 1340 (1924) tarihli ve 469 yazılı, (Mehakimi Şer’iyenin ilgasına ve Mehakim Teşkilatına ait ahkamı muaddil kanun) ile düzenlenmiştir. Ancak bu kanun sadece bidayet mahkemelerinin (alt mahkemelerin) teşkilatını düzenler. Temyiz Mahkemesi (üst, yüksek mahkeme) olan Yargıtay teşkilatı, 1221 sayılı Temyiz Mahkemesi Teşkilatına dair kanun ile düzenlenmiştir.
İslam Hukukunun tatbik edildiği Osmanlı döneminde mevcut olan İstinaf Mahkemeleri kaldırılmıştır. Bu mahkemeler bugün artık mevcut değildir. İstinaf Mahkemeleri, alt mahkemeler ile üst mahkemeler arasında ikinci derecede bulunan bir mahkeme çeşidi idi. Bugün bazı hukukçular İstinaf Mahkemelerinin bir zaruret olduğunu ve tekrar kurulması gerektiğini müdafaa etmektedirler.
Türk Hukukunda, 496 sayılı kanun prensip olarak, çok hakimli mahkeme sistemini kabul etmiştir. Fakat lüzum görülen hallerde tek hakimli mahkemelerin kurulabileceği de, bu kanunun geçici maddelerinde belirtilmiştir. Bu yetki Adalet Bakanlığına verilmiştir. Günümüzde uygulamada Hukuk Mahkemeleri kural olarak tek hakimlidir, Sulh Hukuk ve Asliye Hukuk Mahkemeleri böyledir. İstanbul, Ankara ve İzmir gibi büyük illerde bulunan Ticaret Mahkemeleri çok hakimli mahkemelerdir. Ceza Mahkemelerinde Sulh Ceza ve Asliye Ceza Mahkemeleri tek hakimli olduğu halde, Ağır Ceza Mahkemelerinde birden fazla hakim mevcuttur. Yani toplu hakim sistemine göre kurulmuş olup üç hakimlidir.
İngiltere’de tek hakim sistemi sayesinde ihtilafların hızla halledildiği görülmektedir. Ülkemizde Şer’iye mahkemelerinde de tek bir kadı(hakim) bulunmaktaydı. Bugün de Sulh Mahkemelerinde tek hakim vardır. Keza, sorgu hakimleri de tektir. Çocuk Mahkemelerinin asliyelik suçlara bakan-kısmı tek hakimlidir. Askeri Mahkemeler, Sıkıyönetim Mahkemeleri, Danıştay, Yargıtay, Anayasa mahkemesi hep toplu hakim sistemine göre çalışmaktadır.
Hemen hemen bütün ülkelerde mahkemeler Üst Yüksek Mahkemeler, Özel Mahkemeler ve Genel Mahkemeler olarak üç bölüm halinde tasnif edilmektedir.
1982 tarihli TC Anayasası’nın 142. maddesinde, ’Mahkemelerin kuruluş, görev ve yetkileri, işleyişi ve yargılama usulleri kanunla düzenlenir’ hükmü yeralmaktadır. Keza 9. maddede de, ’Yargı yetkisi, Türk Milleti adına bağımsız mahkemelerce kullanılır.’ denilmektedir.
Memleketimizde, bütün mahkemelerin teşkilat ve kuruluşunu toplu olarak düzenleyen bir kanun henüz mevcut değildir. Fakat, muhtelif tarihlerde çıkarılan kanunlarla çeşitli mahkemelerin kuruluşları düzenlenmiştir. Bu kanunlar ve anayasada yeralan hükümler dikkate alınarak, Türk Hukukunda yer alan mahkemeler şu şekilde tasnif edilir.
YÜKSEK MAHKEMELER
1. Anayasa Mahkemesi: Anayasa Mahkemesi, kanunların, kanun hükmünde kararnamelerin ve TBMM içtüzüğünün Anayasa’ya şekil ve esas bakımlarından uygunluğunu denetler. Anayasa değişikliklerini ise sadece şekil bakımından inceler ve denetler. Ayrıca Yüce Divan sıfatıyla gerektiğinde Cumhurbaşkanını, Bakanlar Kurulu üyelerini ve Yüksek Yargı organları üyelerini yargılar.
(Bkz. Anayasa Mahkemesi)
Yargıtay: Adliye Mahkemelerince verilen ve kanunun başka bir adli yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Danıştay: İdari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Kanunda gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. (Bkz. Danıştay)
Askeri Yargıtay: Askeri Mahkemelerde verilen karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Ayrıca, asker kişilerin kanunla gösterilen belli davalarına ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar.
Askeri Yüksek İdare Mahkemesi: Askeri olmayan makamlarca tesis edilmiş olsa bile, asker kişileri ilgilendiren ve askeri hizmete ilişkin idari işlem ve eylemlerden doğan uyuşmazlıkların yargı denetimini yapan ilk ve son derece mahkemesidir. Ancak askerlik yükümlülüğünden doğan uyuşmazlıklarda ilgilinin asker kişi olması şartı aranmaz.
Uyuşmazlık Mahkemesi: Adli, idari ve askeri yargı mercileri arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını kesin olarak çözümlemeye yetkilidir.
Sayıştay: Genel ve katma bütçeli dairelerin bütün gelir ve giderleri ile mallarını TBMM adına denetlemek, sorumluların hesap ve işlemlerini kesin hükme bağlamak ve kanunla verilen inceleme, denetleme ve hükme bağlama işlerini yapmakla görevlidir. (Bkz. Sayıştay)
ÖZELMAHKEMELER
İş Mahkemesi: İş Kanunu ile alakalı olan davalara bakar. İşçi işveren ilişkilerinden kaynaklanan ve hizmet akdi ile alakalı davalar çalışma sahasına girer.
Ticaret Mahkemesi: Ticaret Kanununda hangi davalara bakacağı gösterilmiştir. Tacirler, ticari işletmeler ve müesseselerle alakalı davalara bakarlar. Üç hakimden müteşekkildir.
Tapu ve Kadastro Mahkemesi: Tapulama kamu ve kadastro ile alakalı davalara bakmaktadır.
Disiplin Mahkemesi: Üç üyeli bir askeri mahkemedir. Asker kişilerin disiplin suçlarına bakar. Hangi mercilerin disiplin mahkemesi kuracağı kanunla tesbit edilmiştir.
5. Sıkıyönetim Mahkemesi: 1971 tarihinde 1402 sayılı kanunla ihdas edilmiştir. Mahkemenin
kurulabilmesi için fevkalade şartların tahakkuk etmesi ve bir sıkıyönetim halinin olması lazımdır. Kendi
kanununda gösterilen davalara bakar. Kuruluşu, askeri mahkemelerin kuruluş esaslarına tabidir.
6. Devlet Güvenlik Mahkemesi: 1982 Anayasası, 143. maddesinde yazılan vazifeleri görmek üzere
DGM’lerinin kurulacağı öngörmektedir. Bu ise, DGM’leri Devletin ülkesi ve milletiyle bölünmez
bütünlüğü, her demokratik düzen ve nitelikleri Anayasa’da belirtilen, cumhuriyet aleyhine işlenen ve
doğrudan doğruya devletin iç ve dış güvenliğini ilgilendiren suçlara bakmakla görevli Devlet Güvenlik
Mahkemeleri kurulur’ şeklinde ifade etmektedir. (Bkz. Devlet Güvenlik Mahkemesi)
GENEL MAHKEMELER
1. Sulh Hukuk Mahkemesi: Kanunda belli edilen işlerle birlikte, ihtilaf konusu iki milyon TL’ye kadar
olan davalara bakar (Bu rakam enflasyonla alakalı olarak zamanla değişmekte ve ayarlamalar
yapılmaktadır.) Tek hakimle vazife görmektedir. Her ilçede bir Sulh Hukuk Mahkemesi bulunur.
Asliye Hukuk Mahkemesi: Bu mahkeme de tek hakim esasına göre çalışmaktadır. Hukuk davalarından, yine kanunla belli edilen ve Sulh Hukuk Mahkemesinin vazifesi içine girmeyen davalara bakar. Her ilçe de en az bir Asliye Hukuk Mahkemesi bulunur.
Sulh Ceza Mahkemesi: Tek hakimle vazife yapar. Hangi konularda görev yapacağı alakalı kanunda gösterilmiştir. Her ilçede Sulh Ceza Mahkemesi görev yapar.
Asliye Ceza Mahkemesi: Sulh ve Ağır Ceza Mahkemelerinin vazifesi dışında kalan işlere bakan ve tek hakimle çalışan bir mahkemedir.
Ağır Ceza Mahkemesi: Bir başkan ve iki üye olmak üzere, üç hakimden kurulan, toplu hakim esasına göre çalışan bir mahkemedir. Ağır cezayı gerektiren davalara bakar.
Mahkemelere davaların açılışı: Mahkemelerin faaliyete geçmesi, bir iddia ve müracaat ile başlar. Yani mahkemeler olaya re’sen (kendiliğinden) el atmazlar. Hakkının tesbitini isteyen veya zarar gören biri, vekili veya amme davalarında savcı, mahkemede dava açar. Kendisine suç ihbarında bulunulan savcı, önce bir hazırlık tahkikatı (hazırlık soruşturması) yapar. Sözkonusu fiil ile ilgili bazı ip uçları ele geçirirse ilgili kişi hakkında dava açar. Değilse takipsizlik kararı verir. Hukuk davalarında ise dava, ilgili
kişi veya vekili tarafından doğrudan doğruya yetkili ve görevli mahkemeye açılır. İdari ihtilaflarla ilgili davalarda, zarar gören kişi veya vekili davayı doğrudan doğruya ilgili mahkemelerde açar. Savcı sadece ceza mahkemelerinde sözkonusu olmaktadır. Hukuk ve idare mahkemelerinde savcı değil davacı bu işi yapmaktadır. Dava açarken belli bir miktar ’harç’ yatırmak gerekmektedir. Aksi halde davaya bakılmaz.
Mahkemelerin bağımsızlığı ve hakimin teminatı: Anayasa’nın 138. maddesine göre hakimler, görevlerinde bağımsızdırlar. Anayasaya, kanuna ve hukuka uygun olarak vicdani kanaatlerine göre hüküm verirler. Hiçbir organ, makam, merci veya kişi, yargı yetkisinin kullanılmasında mahkemelere ve hakimlere emir ve talimat veremez, genelge gönderemez, tavsiye ve telkinde bulunamaz. Görülmekte olan bir dava hakkında yasama meclisinde, yargı yetkisinin kullanılması ile ilgili soru sorulamaz, görüşme yapılamaz veya herhangi bir beyanda bulunulamaz. Yasama ve yürütme organları ile idare, mahkeme kararlarına uymak zorundadırlar; bu organlar ve idare, mahkeme kararlarını hiçbir suretle değiştiremez ve bunların yerine getirilmesini geciktiremez.
Mahkemelerde duruşmaların aleniliği: Anayasa’nın 141. maddesine göre, mahkemelerde duruşmalar herkese açıktır. Duruşmaların bir kısmının veya tamamının kapalı yapılmasına ancak genel ahlakın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hallerde karar verilebilir. Küçüklerin yargılanması hakkında kanunla özel hükümler konulur.
Mahkeme kararı: Anayasa’nın 141. maddesine göre, bütün mahkemelerin her türlü kararları gerekçeli olarak yazılır. Yani mahkemeler mesnetsiz, delilsiz keyfi karar veremezler. Mahkemede her türlü ispat vasıtası delil olarak kullanılabilir. Delilleri değerlendirmek hakime aittir. Hakim gerekirse bilirkişiye müracaat edebilir ve keşfe karar verebilir. Hukuk davasında delili taraflar topladığı halde, ceza davasında savcı da, mahkeme de bizzat delil toplamakla meşgul olur. Varsa şahitler dinlenir. Hakim ilk celsede karar veremezse davayı başka bir güne tehir eder (erteler).
Anayasa’nın 36. maddesine göre, hiçbir mahkeme, görev ve yetkisi içindeki davaya bakmaktan kaçınamaz. Hiç kimse, kanunen tabi olduğu mahkemeden başka bir adli merci önüne çıkarılamaz (tabii hakim ilkesi). Bu hükme göre, suç işleyen kişi, suçun işlendiği yer ve zamanda mevcut olan kanunlara göre yargılanır. Suç işlendikten sonra yeni düzenlemelerle sanığın durumunu ağırlaştırıcı işlemler yapılamaz. Yapılırsa, bu o kişi hakkında değil, daha sonra suç işleyenler hakkında uygulanabilir.
Mahkemelerin vereceği gerekçeli kararlar sonucu ilgili kişi veya kişiler suçlu bulunursa, hak ettikleri ceza verilir. Bu cezalar kesinleştikten sonra, yetkili merciler tarafından infaz edilir, yerine getirilir. Kişi, para cezasına çarptırılmışsa ve ödemiyorsa icra daireleri kanalı ile zorla ödetilir. Mallarına haciz konur ve gerekirse satışa çıkarılır. Şayet bir alacak davası söz konusu ise satılan mallardan alıcının alacağı ödenir. İlgili kişi hapse mahkum olmuşsa, derhal hapishaneye gönderilir.
Mahkemelerin verdiği kararlar için temyiz yoluna gitmek mümkünse, yani Yargıtay’a müracaat etmek yetkisi varsa, temyiz yoluna müracaat için kanunda belirtilmiş süre geçmedikçe alt mahkemenin verdiği karar kesin sayılmaz. Bu süre geçince kesinleşmiş sayılır. Şayet yetkili kişi veya savcı, re’sen (kendiliğinden) temyiz yoluna gitmişse, Yargıtayın vereceği karara kadar hüküm yerine getirilmez. Yargıtay alt mahkemenin verdiği kararı bozarsa, alt mahkeme bu karara uyar ve gereğini yapar veya eski kararından dönmez. Yargıtay tekrar bozarsa bu sefer alt mahkeme Yargıtay kararına uymak zorundadır. İlgililer Yargıtay’ın verdiği karara karşı Yargıtay Genel Kurulu’na müracaat edebilirler. Yargıtay Genel Kurulu’nun vereceği karar kesindir.
Mahkeme masrafları ve avukat ücreti davayı kaybeden tarafa yüklenir.
İslam Hukukunda mahkeme: İslam Adliye Teşkilatında, ilk zamanlarda (Peygamber efendimiz ve dört halife zamanı) mahkemeler tek hakim usulü ile çalışıyorlardı. Bu kurala rağmen tatbikatta bazı mahkemelerin toplu hakim sistemine göre çalıştığı görülmüştür.
İslam Hukukunda, tek hakim sistemi esas olduğundan, hakimlerin mesuliyetleri de ağırdı. İşler uzamıyordu. Hakimler hukuk otoritelerine sadece istişari mahiyette olmak üzere bazı hususları soruyorlardı. Müftilerden fetva alıyorlardı. Hatta bazan, hukuk otoritelerini duruşma esnasında yanlarında bulunduruyorlardı.
İslam Adliye Teşkilatında mahkemeler tek dereceli olarak çalışmışlardır. Bu yüzden alt mahkemenin verdiği karar kesindi. Ayrıca prensip olarak temyiz yolu kapalıydı. Fakat sadece şekil bakımından tetkik için bazı davalarda temyiz yolu vardı.
Resulullah efendimiz, ilk zamanlarda kaza (yargı) fonksiyonunu bizzat kendisi yürütüyordu. İslam Devletinin sınırları genişleyince sahabilerden bazılarını kadı (hakim) tayin etti. Kendisi sadece temyiz yetkisini kullanmakla iktifa etti. Üst mahkeme, alt mahkemenin verdiği kararını incelerken, sadece
muhakeme usulü kaidelerine uyulup uyulmadığını tetkik eder. Hiçbir zaman bakılan bir davaya yeni baştan bakmaz, ancak muhakeme usulüne tam uyulmadan verilmiş olan kararları yeniden incelerdi.
Resulullah efendimiz zamanında adli duruşmaların yapıldığı muayyen bir bina, bir ev yoktu. Camide, pazarda, evde tarafları kabul eder ve hemen bulunduğu yerde davayı hallederdi. Fakat daha sonraki asırlarda adliye binaları yapılara kaza fonksiyonu, bu hususi binalarda icra edilmiştir.
Peygamber efendimiz ve dört halife zamanında davalara bakmak üzere hususi bir gün ve saat tayin edilmiyordu. Mahkemeler haftanın her gününde ve her saatında çalışıyorlardı. Fakat Emeviler devrinde davalara bakmak üzere belirli günler ve saatler tayin edilmiştir.
Peygamber efendimiz zamanında, taşra vilayetlerine ve eyaletlerine tayin edilen kadılar için, vazife itibariyle selahiyetin sınırlandırılması söz konusu değildi. Tayin edilen kadılar, bölgelerindeki her türlü (yani cezai hukuki ve idari) davalara bakabiliyorlardı. Aynı hakim hem ceza, hem hukuk işlerini görebiliyordu. Fakat, yer itibariyle yetkileri sınırlıydı. Yani her kadı ancak kendi bölgelerindeki adli işleri görebiliyorlardı. Tayin edildikleri bölge veya şehirden başka bir yerin adli (yargı) işlerini yürütmeye yetkili değillerdi. Hazret-i Ömer zamanında, vazife yönünden bir taksim yapıldı. Hangi çeşit işleri hangi kadıların görebileceği belirlendi. Bu taksimatın yapılmasında davanın niteliği ve maddi kıymeti esas alınıyordu. Emeviler zamanında bu taksimat daha da belirli hale geldi.
İslam ülkesinde yaşayan gayri müslimler ile Müslümanlar arasındaki ihtilaflarda, yetkili mahkeme, İslam mahkemeleridir. Ayrıca gayri müslim kendi rızası ile davasını gayri müslim bir mahkemeye değil de İslam mahkemesine getirirse, bu davada da İslam mahkemesi yetkiliydi.
İslam tarihinde kaza fonksiyonu, kadılar tarafından yönetilen mahkemelerde ifa edildiği halde, bazı İslam devletlerinde muhtelif zaman ve mekanlarda adli mahkemelerden başka kuruluşlar da kaza fonksiyonunu ifa etmişlerdir. Bu müesseseler arasında Mezalim Mahkemeleri, Hisbe Teşkilatı, Şurta Teşkilatı ve Kadıasker (kazasker) teşkilatı yer almaktaydı.
Mezalim mahkemeleri: Hakimlerin (kadıların) yürüttükleri adli kazanın dışında bir de devletin hükümet edenleri (halife, vezir, emir, vali vs.) tarafından yürütülen mezalim kazası vardı.
Hisbe Teşkilatı: İslam cemiyetinde iyilikleri emretmek ve kötülüklerden vaz geçirmek suretiyle sosyal huzur sağlayan dini bir teşkilat olarak ortaya çıkmıştır. İlk zamanlarda bu teşkilat, ’Çarşı Zabıtası’ görevini ifa ediyordu. Bu ihtilafları çözen teşkilatın başında bulunan kimselere’Muhtesib’ denirdi. Fakat, Hisbe Teşkilatı bu vazifesini ifa ederken, bir kadı gibi ticari ihtilaflarda ihtilafı çözdüğü olmuştur. Mesela ölçü ve tartı ile ilgili davalara, alış-verişle ilgili davalara, alacak-borç ile ilgili davalara, işçi ve işverenle ilgili davalara muhtesibler bakıyorlardı. Kadılar, kaza fonksiyonunu ifa ederken muhakeme usulü için tesbit edilmiş kaidelere tabi iken, muhtesibler, kadılardan değişik bir usul uygularlardı. Muhtesibler, dava açılmadan tarafları muhakeme etme yetkisine sahipti. Muhtesibler, davanın ispatı için taraflardan delil getirmelerini istemezler. Şayet ihtilafın beyyine, delil ile ispat edilmesi gerekiyorsa, böyle davaları kadıya havale ederlerdi.
İslam Adliye Teşkilatında şurta (polis): Özellikle ceza davalarında etkili oluyorlardı. Halbuki muhtesibler ise hukuki sahada kaza (yargı) fonksiyonunu yerine getiriyorlardı. Şurta, polisin ve jandarmanın yaptığı görevi yapıyordu. Ayrıca cezaların infazını da bunlar yapıyordu.
Askeri kaza (kadıasker): İslam devletlerinde, orduya mensup şahısları ilgilendiren ceza ve bazı hukuk davalarında yetkili yargı mercii askeri mahkemelerdi. Askeri mahkemelerde ordu mensuplarının görevlerinden doğan ceza ve hukuk davaları görülürdü.
İslam Adliye Teşkilatında muhakeme usulü: Peygamberimiz (sallallahü aleyhi ve sellem), muhakeme esnasında tatbik ettiği kaideleri Eshabına gösteriyordu. Böylece hakimlerin muhakeme sırasında uyacakları esasları belirtiyordu. Resulullah efendimizin tatbik ettiği mahkeme usulüne göre, mahkemede davayı ispat etmek görevi, davacıya düşmektedir. Davalının da savunma hakkı vardır. Hazret-i Ömer muhakeme usulü konusunda kazai talimatname hazırlamıştı.
Hakkı ihlal edilen bir kişi, bir dilekçe ile mahkemeye müracaat eder. Mahkeme dava dilekçesini şekil yönünden inceler, şekil bakımından eksik olan dilekçe düzeltilmek üzere tekrar davacıya iade edilir. Hukuk davalarında, hakkı ihlal edilen kişi dava açmaya zorlanamaz. Mahkeme re’sen (kendiliğinden) faaliyete geçemez. Ceza davalarında ise, hakkı ihlal edilen kişi dava açabileceği gibi bir ihbar üzerine hakimler de amme davası açabilirler.
Açılmış bir dava, davacının feragatı ile sona erebilir. Bu durum daha ziyade hukuk davalarında geçerlidir. Davacı, karşı tarafı affederse dava yine düşer. Fakat ceza davalarında bu kaide her zaman geçerli değildir. Zira, bazı davalarda kişiler haklarından vazgeçip karşı tarafı affetseler bile, hakim amme menfaati düşüncesiyle affı nazara almayabilir.
İslam Hukukunda umumi af yoktur. Mesela, kısas davalarında affı ancak mağdurun kendisi veya varisleri yapabilir. Devlet bu hususta yetkili değildir. Taraflar aralarında sulh yaparak da davayı sona erdirebilirler. Fakat sulh yolu esas itibariyle hukuk davalarında geçerlidir. Ceza davalarında sulh yolu istisnadır.
İslam Hukukunda ispat yükü davacıya düşer. Hukuk davalarında bu kaide kesindir. Fakat ceza davalarında bazan ispat yükü hakime aittir. Prensip olarak herşey delil olabilir. Bu meyanda, şehadet, yemin, ikrar, yeminden kaçma, yazılı vesikalar, emare ve karineler vs. sayılabilir. Bu delillerin en üstünü şehadettir (şahitliktir). Hakim, ceza ve hukuk davalarında bilirkişinin rey ve mütalaalarını delil olarak kullanabilir. Keza, keşif yapılarak da delil toplanabilir.
İslam Hukukunda muhakeme sırasında taraflara eşit muamele yapmak fikrine hassasiyetle uyulmuştur. Karşı taraf gayri müslim bile olsa, taraflara eşit muamele yapılmıştır. Tatbikatta bu hususta binlerce misal mevcuttur. İslam Hukukunda, hakimin verdiği karar, prensip itibariyle kesin kabul edilir. Fakat bazı hallerde verilen kararlar için bir üst mahkemeye (Temyiz Mahkemesi-Yargıtay) gidilebiliyordu. Keza, sonradan bazı yeni deliller ortaya çıkarsa kararın bozulması ve muhakemenin iadesi (yeniden davanın görülmesi) istenebilir.
Davayı kaybeden taraf karşı tarafa hakkını vermekten kaçınırsa, bizzat hakim verilen kararı icra eder. Mahkum ve tutuklular için, Peygamber efendimiz zamanında hususi yapılmış yerler yoktu. Muhtelif yerlere hapsediliyorlardı. İlk olarak hazret-i Ali zamanında özel olarak hapishaneler inşa edildi.
İslam Hukukunda taraflar mahkemeye gitmeden de, resmi sıfatı olmayan özel bir kişiye giderek davalarını hallettirebilirlerdi. Bu usule ’Tahkim’ sistemi denilir.
İslam Hukukunun tatbik edildiği Osmanlı Devletinde de, diğer İslam memleketlerinde olduğu gibi, başlıca şer’i veya örfi davaların görüldüğü yere, resmi yazılarda ve kanunnamelerde, ’Mahkeme’ veya ’Meclis-i Şer’’ denilmektedir. Bir yerde mahkemelerin kurulması, padişah beratı ile tayin olunmuş bir kadının (hakimin) veya onun niyabetini haiz bir kimsenin (asil’in bütün yetkilerine sahip bir vekilin) bulunmasına bağlıdır. Kadıların hükümlerini, ilgililer padişaha, yani divana müracaat ederek bozdurabilirler. Böylece divan bir nevi temyiz mahkemesi vazifesini de görmektedir. Genellikle davanın yeniden görülmesi padişahın verceği karar ile ya aynı kadıya havale olunur veya başka bir kadı bu işle vazifelendirilir. Yahut da bizzat divanda bu dava görülür. Çünkü divandaki üyelerden biri de şeyhulislamdır. Kadının bağlı olduğu en yüksek merci Şeyhülislamlıktır.
Genellikle, şer’i bir mahkemenin göreceği işler tayin ve tahdit edilmemiş olduğundan, aynı mahkeme şer’i hukuk sahasına giren her iş ile uğraşabiliyordu. Yani madeni, ticari ve cezai davalara aynı mahkeme bakabiliyordu. Ayrıca, mahkemeler bugünkü noterlerin yaptıkları birçok işleri de yapıyorlardı. Mesela vasiyetnamelerin tanzimi ve ifası, vakfiyelerin tanzimi ve nezareti, her türlü senetlerin düzenlenmesi ve tescili gibi birçok işleri mahkemeler yapıyorlardı. Devlet ile vatandaşlar arasında çıkan ihtilaflar da bu mahkemelerde hallediliyordu.
İslam Hukukunun fiilen en büyük otoriteyi kazandığı Osmanlı Devletinde Şer’i Mahkemeler, hem medeni hem de cezai davalara bakıyorlardı. Her kaza merkezinde bir şeriat mahkemesi vardı. Bunların başında birer kadı bulunuyordu. Kadılar şeyhülislama bağlı idiler. Şeyhülislam kadıların kararına karşı yapılan itirazlara bakıyor ise de, kendisi yargı fonksiyonu görmüyordu.
Tanzimat Devrinde bu sistemde bazı değişiklikler yapıldı. 1840’dan itibaren Fransız örneği üzerinde Ticaret Mahkemeleri kuruldu. 1864’te Nizami Mahkemeler (Mehakim-i Nizamiye) kuruldu. Bunlar hukuk mahkemeleriydi. Bu mahkemeler, Ticaret Mahkemelerine giren davalarla Şeriat Mahkemelerine bırakılan aile, vakıf, miras, kısas ve diyet konularına ilişkin davalar dışında kalan davalara bakıyorlardı.
Türkiye Cumhuriyeti 1924’te halifelik ile birlikte Şer’i Mahkemeleri de ortadan kaldırdı ve 1926’da İsviçre Medeni ve Borçlar kanunu ile İtalyan Ceza Kanunu kabul edildi. Usul hukuku da İsviçre’nin Neuchatel (Nöşatel) kantonundan alındı.
Mahkemelerin önemi: Bir memleketin sosyal düzeninin kurulmasında mahkemelerin önemi çok büyüktür. Adalet mekanizması iyi işlemezse her türlü huzursuzluk başgösterir. Zira, ’Adalet mülkün (devletin) temelidir.’ Adalete dayanmayan mahkemeler ise zulüm mekanizması olurlar.
Ortaçağ Avrupası’nda katolik inançlarına uymayanları cezalandırmak üzere katolik kilisesi tarafından, işkence ve zulmü ile tanınan Engizisyon Mahkemelerinde yüzyıllar boyunca, masum insanlara suçlu ilan edilip çeşitli işkencelerle öldürülmüşlerdir. İslam hukukunda işkence kesinlikle yasaktır.
Engizisyon Mahkemeleri ilk olarak 1184 senesinde İtalya’da Verona şehrinde papazlar meclisi tarafından kurulmuştur. O tarihte mahkeme, sadece Hıristiyanlık kaidelerine karşı gelenleri cezalandırmakla vazifelendirilmişti, yetkileri pek azdı. Hakimleri (engizitörler) kuruldukları şehrin din adamları arasından seçilirdi. Piskopaslarca yapılan teftişte Engizisyon Mahkemelerince
cezalandırılacak kimseler tesbit ediliyordu. Bunlara mülhid denirdi. Mülhid olduğuna hükmedilenlerin malı, mülkü zaptedilmekte ve cezalandırılmak üzere devlet memurlarına teslim olunmakta idi. En hafif ceza müebbed hapisti. Bundan başka idam cezası ve diri diri yakılma cezaları verilmekteydi. Mülhidleri herkes ihbar etmeye mecbur tutulmuştu. İhbar etmeyenler hakkında dava açılıyor ve bu kimseler her türlü işkenceye tabi tutuluyordu. Cehaletin ve yanlış itikadın bir neticesi olan Engizisyon Mahkemeleri, Fransa, Almanya ve İsviçre’de de kuruldu. İngiltere, Hollanda ve İsveç haricinde bütün Avrupa’ya yayıldı. En büyük zulüm İspanya’da Endülüs Müslümanlarına karşı yapıldı. Aragon ve Kastel krallıkları Engizisyon işkencecilerini himaye ettiler. İspanya’da tek bir mahkemenin 28 bin kişiyi ölüme mahkum ettiği söylenirse bu mahkemelerin dehşeti hakkında bir fikir vermeye kafi gelir.
137?97
Yüzbinlerce masum insanı suçsuz yere ve keyfi bir şekilde katleden Engizisyon Mahkemeleri, 19. yüzyılın başlarına kadar faaliyetlerini devam ettirdiler. 1808 senesinde Napoléon Bonapart bu mahkemeleri ortadan kaldırdı. 1930 senelerinde Rusya’da Stalin, halk mahkemeleri isminde kurduğu zulüm mahkemeleri ile 15 milyondan fazla masum insanı öldürttü; Çin’de de Mao son zamanlarında kültür ihtilali bahanesiyle yine bu mahiyetteki mahkemelerde 10 milyona yakın insanı katletti.
Bunların yanında, ’İslam Mahkemeleri’ tarih içinde adaleti ile şöhret bulmuşlardır.
Ceza fikri, insan kafasından doğmuş bir mefhum olmayıp ilahi bir mahiyeti haizdir. Bu sebeple Adem aleyhisselamdan beri her ümmette, her kavimde, her dinde icra edilegelmiştir. Bu kadar önemli bir işi icra edecek olan mahkemelerin çok iyi bir şekilde, adalet üzere faaliyet göstermeleri lazım olduğu gibi adaletin çabuk tecelli etmesi gerekir. Zira, muhakemenin çabuk yapılmasında muhtelif faydalar vardır. Bu sayede, eğer bir kimse suçsuz ise, suçsuzluğu anlaşılarak bir an önce sıkıntıdan kurtulur. Suçlu ise, bir an önce cezalandırılır. Cezasını çekmeye başlar ve toplum tatmin olur.