TAKİYYÜDDİN RASID hakkında bilgi, ansiklopedik kaynak. Nedir, kimdir, nerededir, nasıl çalışır, nedenler, ne zaman sorularına cevap arayanlara, takiyyüddin rasıd hakkında bilgi.
İstanbul’da ilk rasathaneyi kuran astronomi, matematik ve hadis alimi. İsmi, Muhammed bin Maruf bin Ahmed Rasıd-üş-Şami olup, lakabı Takiyyüddin’dir. Takiyyüddin Rasıd diye meşhur oldu. 1525 senesinde Şam’da doğdu. Bir rivayete göre Kahire’de doğmuştur. Aslen Nabluslu aydın bir aileye mensuptur. Babası Maruf Efendi kadı idi. Takiyyüddin küçük yaşta ilim tahsiline başladı. Zamanının usulüne göre tahsil görerek kadılık mevkiine yükseldi. Daha sonra ilim tahsiline devam etmek için Mısır’a gitti. Şam’a döndüğünde Cami-i Beni Ümeyye’de Buhari kitabını okumakla vazifelendirildi. Bir süre sonra da dersiamlığa, yani İslam ilimleri profesörlüğüne yükseltildi. Bir ara İstanbul’a gelen Takiyyüddin Rasıd, Edirnekapı Bala Medresesi müderrisliğine tayin edildiyse de o, Mısır’da kadılık yapmayı tercih etti. Daha sonra 1570 senesinde babasıyla birlikte İstanbul’a gelip, yerleşti. İstanbul’da devrin meşhur alimlerinden çivizade, Ebüssü’ud Efendi, Azmizade, Ali Kuşçu’nun torunu Kutbeddin Efendi ve onun oğlu Mehmed Efendiyle Saçlı Emiri Efendinin ilim meclislerine katılıp, istifade etti. Takiyyüddin Rasıd, İstanbul’a yerleştikten sonra, astronomi çalışmalarına ağırlık verdi ve bu alanda söz sahibi oldu. 1571 senesinde devletin resmi müneccimbaşısı (astronomu) tayin edildi. Bu sırada meşhur alim Hoca Sa’deddin Efendiyle tanıştı. Onun vasıtasıyla Sultan Üçüncü Murad Hanın huzuruna kabul edildi. Padişahın emriyle İstanbul Rasathanesini kurmakla vazifelendirildi. Önceleri rasatlarını Galata Kulesinde yapıyordu. Rasathanenin inşasında Hoca Sa’deddin Efendinin ve sadrazam Sokullu Mehmed Paşanın büyük yardımları oldu. Bu rasathane, şimdiki Beyoğlu’nda bulunan Fransız konsolosluğunun yanındaydı. Rasathanenin inşası 1577 senesinde tamamlandı. Aynı senenin sonlarında İstanbul üzerinden geçen bir kuyruklu yıldız gözlendi ve kitaplara yazıldı. Takiyyüddin Rasıd bu rasathanede dört sene deney ve gözlem yaptı. 1585 senesinde İstanbul’da vefat etti. Kabrinin yeri bilinmemektedir. Takiyyüddin Rasıd, İstanbul Rasathanesinde ve özel imkanlarla yaptığı çalışmalarında birçok başarılar elde etti. Zamanı ölçmede, büyük başarı gösterdi. Rasat aletlerine saniye taksimatını ilk olarak koydu. Dört sene içerisinde yaptığı rasatlarla güneş cetvellerini tamamladı. Meyl-i Külliyi (bir gök cisminin yörüngesinden tam olarak sapması, tam deklinasyonu) 33° 26’ 48’ olarak buldu. Bu rakam bugünkü rakamdan sadece 36 saniye küçüktür. Halbuki ünlü astronom Thyco-Brahe bunu iki misli hata ile 1’ 48’ olarak bulmuştur. Güneşin sapmasını 2.5 saniye farkla 1° 55’ 9,3’ olarak buldu. Thyco-Brahe ise bunu 3-4 misli hatayla tespit edebilmiştir. Ayrıca Takiyyüddin Rasıd güneşin ortalama hareketini bugünkü değerine yaklaşık olarak hesapladı. Meridyenler arası zamanı ilk defa ölçtü. Güneş, ay ve yıldızların doğuş yerlerini, yıldızların enlem, boylam, doğuş ve eğim metodlarını ilk defa ortaya koydu. 60’lı sistem üzerine kurulan ve halen kullanılmakta olan derece, dakika ve saniyeyi ondalıklı bir şekilde ifade etti. Avrupa’da bu sistem yüz sene sonra 1670 senesinde Gabriel Mouton tarafından ortaya atıldı. Takiyyüddin Rasıd yaptığı rasatları çeşitli eserlerde toplamıştır. Bunlardan bazıları şunlardır: Et-Turuk-us-Seniyye: İlk eseri olup, mekanik ve su mühendisliğiyle ilgilidir. El-Alat-ür-Rasadiyye li Ziyc-i Şehinşahiyye: İstanbul rasathanesinde bulunan aletleri tanıtan bir eserdir. Sultan Üçüncü Murad Han adına yazılmıştır. Eserde, dokuz rasad aleti tarif edilmiştir. Bu aletlerden bir kısmını ilk olarak kendisi yapmış ve kullanmıştır. Cedavil-ür-Resadiyye: Astronomik gözlemler sonucunda yazılan cetvellerden meydana gelmiştir. Eser tamamlanamamıştır. Sidret-ül-Müntehal Efkar fi Melekut-il-Felek-id-Devvar: Özel rasatlarını topladığı bir eseridir. Eser, astronomi sahasında yazılan kitapların en önemlileri arasında yer alır. Takiyyüddin Rasıd bu eserinde, trigonometriye dair orijinal çalışmalar ortaya koymuştur. Özellikle kirişler üzerindeki çalışmalarında, kiriş 1° veya 2°nin hesabını üç yolla yapmayı ve bunu üçüncü derece denklemi kurmakla başarmıştır. Aynı eserin sinüsler üzerine de eğilmiş ve Copernikus (Korepnik)tan farklı olarak, sinüs, cosinüs, sekand ve kosekandın tariflerini vermiş, sin (A-B), sin (A+B), sin A/2’nin formüllerini çıkarmış ve sin 1°’nin hesabını yapmıştır. Risaletü Rub’-ul-Ceyb: Rubutahtası denilen, zaman tayini, namaz vakitlerinin, hicri ayların ve kıblenin tayini ve hesaplanmalarıyla ilgili aletin tarifi ve kullanılışıyla ilgilidir. Manzum olarak hazırlanmıştır. Tercüman-ül-Etıbba ve Lisan-ül-Elibba: Farmakolojik bir lügat olup, Takiyyüddin Rasıd’ın tıpla da ilgilendiğinin ve bu alanda çalışmalar yaptığının delilidir. İlaçlar hakkında bilgi veren bu eser altmış sayfadan meydana gelmiştir. 7) Gunyet-üt-Tullab minel-Hisab, 8) El-Müzvelet-iş-Şimaliyye li-Fadli Dairi ufki Kostantiniyye: Güneş saatleri, Rubutahtasıyla ilgilidir. 9) Gurubu Şems Sebebühu ve Teahhuru: Astronomiyle ilgili. 10) Ziyc-i Cedid-i Sa’deddin: 11) Düstur-ut-Tercih li Kavaid-it-Testiğ. 12) Reyhanet-ür-Ruh fir-Rusm-is-Sa’ati ala Musteve-üs-Sütuh: Projeksiyon metoduyla ilgilidir. Bu büyük Osmanlı aliminin ilmi başarıları tam manasıyla henüz tedkik edilememiştir. Takiyyüddin Rasıd; muhtelif rasat, mekanik, otomatik, robotik ve hidrolik aletlerin yapımı ve teknolojisi sahasında Avrupalı meslektaşlarına rehberlik yapmış ve onları geride bırakmıştır. Batılı astronomi bilgini Thyco-Brahe’nin Takiyyüddin Rasıd’ın eserlerini okumak suretiyle ondan ilham aldığını, başarılarının büyük kısmını ona borçlu olduğunu Batılı kaynakların pekçoğu zikretmektedir.